የማትኪ (MatKey) የአማርኛ መጻፊያ ፤ አጫጫን እና አጠቃቀም መመሪያ።

• ሶፍትዌሩን በእዚኽ ያግኙ የእሚለውን ከእዚኽ በላይ ያለውን ቁልፍ ተጭነው ፤ ሶፍትዌሩን ዳወንሎድ ያድርጉ።
• የእርሶ ብራወዘር ከዌብሳይት ላይ ፋይል ዳወንሎድ ሲያደርግ ወደ እሚያስቀምጥበት ፎልደር ይኺዱና ፤ ማትኪኢንጅን (MatKeyEngine.exe) የእሚለውን ደብል ክሊክ ያድርጉ።
• ከትንሽ ሰከንድ በኋላ ፤ ከእላይ በተገለጸው መሠረት የፈለጉበት ቦታ ላይ ይጻፉ 
• ማቋረጥ ወይንም መውጣት ከፈለጉ ፤ በኮምፒውተሮ ስክሪን በስተቀኝ ግርጌ ፤ ሰዓቱ ያለበት አከባቢ ፤ ወደ ላይ እሚያመለክት ቀስት ይፈልጉና MatKey Amharic Layout የእሚል ያግኙ ፤ ልክ ከታች የተመለከተው ዓይነት ፦

አንድ አንድ ግዜ ፤ መጽሐፉ እንደ እሚለው ፦

ታናሽ ከተማ ነበረች፥ ጥቂቶች ሰዎችም ነበሩባት፤ ታላቅ ንጉሥም መጣባት ከበባትም፥ ታላቅ ግንብም ሠራባት። ጠቢብ ድሀ ሰውም ተገኘባት፥ ያችንም ከተማ በጥበቡ አዳናት፤ ያን ድሀ ሰው ግን ማንም አላሰበውም። (መጽሐፈ መክብብ 9፡14 - 16)

ድኃ እና ኋላ ቀር ስለ ሆንን ፤ የሰለጠነው ዓለም እኛ ጋር ስለ አሉ ነገሮች ትኩረት ስለ እማይሰጥ እንጂ ፤ ምንም እንኳን የኢትዮጵያ መጻፊያ ስረዓት ፤ በሞያው ሰዎች አቡጊዳ (Abugida) ተብሎ ቢጠራም እና ለምሳሌ ፦ እንግሊዝኛው ከእሚጠቀምበት ፎነቲክ (Phonetic) ከእሚባለው የአጻጻፍ ስልት ፤ መሠረታዊ ልዩነት ያለው ቢመስልም ፤ ጉዳዩን ለተመለከተው ሰው ፤ አቡጊዳ የእሚባለው የአማርኛ አጻጻፍ ፤ ምንም እንኳን ከእንግሊዝኛው የእሚለየው ነገር ቢኖረውም እንደ እንግሊዝኛው ፎነቲክ (Phonetic) ወይንም ድመጸት ላይ የተመሠረተ የአጻጻፍ ስልት ነው። 

ድምጸት ላይ የተመሠረተ የአጻጻፍ ስልት ትርጉም እሚሰጠው ፤ እንደ ቻይና ካሉት እና ሎጎግራፊክ (Logographic) ከእሚባሉት እና የጽሑፍ ስረዓታቸው ድምጸትን ከመወክል ይልቅ ቃላትን የመወከል ዝንባሌ ካለው የአጻጻፍ ስረዓት ጋር ሲነጻጸር ነው።

ለምሳሌ ፦ እንግሊዘኛን ፣ አማርኛን እና ቻይንኛን ወስደን ፤ ተራራ ብለው የእሚጽፉበትን መንገድ ብናይ ፤ አማርኛ እና እንግሊዝኛ ፤ እንደ እየ ቋንቋቸው ፤ ተራራ የእሚለውን ቃል ለማውጣት የእምንጠቀምባቸውን ድምጾች የእሚወክሉ ፊደል ሲጠቀሙ ፤ ቻይንኛው በአንጻሩ ቃሉን እንደ አለ የእሚወክል ስዕል ወይንም ምልክት ይጠቀማል።

ከእዚኽ የተነሳ ምንም እንኳን በአብዛኛው ለዕለት ተዕለት ተግባር የእሚጠቀሙባቸው ምልክቶች ከ3 ሺ ባይበልጡም ፤ ቻይንኛ ለመጻፍ ከ50 ሺ እስከ 100 ሺ ምልክቶች ይጠቀማል።

በአንጻሩ እንግሊዘኛ 26 ብቻ ሲጠቀም አማርኛ ቢያንስ 33*8 = 264 ምልክቶች ይጠቀማል።

የአማርኛው እንደ ቻይንኛው በሺ ባይቆጠርም ከእንግሊዝኛው አንጻር በጣም የበዛው ፤ አማርኛው ሲጽፍ እንደ እንግሊዝኛው አናባቢ (Consonant) እና ተናባቢ (Vowel) ስለ እማይጠቀም ነው።

ለምሳሌ ፦ ተራራ የእሚል ትርጉም ያለውን Mountain (ማውንቴን) የእሚለውን የእንግሊዘኛ ቃል ብንወስደው ፤ ማውንቴን የእሚለውን ቃል ለመጻፍ ፤ 7 ፊደሎች ተጠ።ቅሟል።

በአንጻሩ Mountain  የእሚለው ቃል በአቡጊዳ ቢጻፍ 5 ፊደሎች ብቻ ነው የእሚጠቀመው ፦ ማ ው ን ቴ ን።

ምክንያቱ ደግሞ ፤ እንጊልዘኛ ተናባቢ ላይ አናባቢ በመጨመር ድምጸት የእሚያወጣ በመሆኑ ነው። 

ለምሳሌ ፦ Mountain ፤ ማ (Mo) ው(u) ን (n) ቴ(tai) ን (n)። 

በምሳሌው እንደ እሚታየው ፤ በእንግሊዝኛውም አናባቢዎች (Vowels) እና ሳድሶች በአንድ ፊደል ነው የእሚወከሉት - ው(u) ን (n) ን (n)።      

ማ እና ቴ ግን በኹለት እና ሶስት ፊደሎች ነው የተወከሉት ፣ ተናባቢ ከአናባቢ ጋር በመያያዝ - ማ (Mo) እና ቴ(tai)።

ስለ እዚኽ ፦ የአማርኛው መጻፊያ ፤ አቡጊዳ ፤ በቋንቋው ውስጥ ላሉት ልዩ ድምጸቶች ኹሉ ፊደል ስለ እሚሰጥ ፤ ምንም እንኳን ድምጸታዊ (Phonetic) ቢሆንም ፤ በፊደል ደረጃ ከእንግሊዘኛው የእሚበልጥ ፊደላት አሉት ፤ በአብዛኛውም ቃላትን ከእንግሊዝኛው ባነሰ ፊደላት ይጽፋል።

ይኽን ወደ ኪቦርድ () ስናመጣው ፤ በብዙ ጥናት የተፈጠረው እና አኹን አብዛኛዎቻችን የእምንጠቀምበት ፤ ክወርቲ (QWERTY) የእሚባለው ኪቦርድ () ፤ በዋናነት 26 የእንግሊዘኛ ፊደላት እና ሌሎች አጋዥ ምልክቶች እና ቁጥሮች ብቻ እንዲይዝ ተብሎ ስለ ተሠራ ፤ ከ264 በላይ የተናጠል ፊደላት ያሉትን አማርኛ የእሚጠቀምበትን አቡጊዳ () የእሚለውን የመጻፊያ ሲስተም ፤ 26 ፊደላት ብቻ በእሚጠቀመው በክወርቲ ኪቦርድ ላይ መጻፍ እሚከብድ ይመስላል።

በተለይ ደግሞ አማርኛ አንድ ዓይነት ድምጽ ያላቸው ፦ ሀ ፣ ሐ እና ኀ ዓይነት ሶስት ፊደላት ወይንም የኢንግሊዝኛው ቋንቋ የእማያውቃቸው እንደ ጸ እንደ ጨ እና እንደ ጰ ያሉ ፊደላቶች ፤ ያሉበት መሆኑ ፤ ለእንግሊዝኛ ተብሎ የተሠራውን ኪቦርድ ከአማርኛው ጋር ማዛመዱን ከባድር ያደርጉታል።

ይኽን የማዛመድ ችግር መፍቻው መንገድ ፦

• በመጀመሪያ የማዛመዱን ነገር በ26 የእንግሊዘኛ እና በ264 የአማርኛ ፊደላት መካከል ከማድረግ ይልቅ ፤ ከ A – Z  ባሉት የእንግሊዝኛ 26 ፊደላት እና ከሀ - ፐ ባሉት 33 የአማርኛ ፊደላት መካከል ማድረግ ፥
• በእዚኽ በማትኪ (MatKey) ደግሞ ፦
  1. ተመሳሳይ ድምጽ ያላቸው ነገር ግን የተለያዩ የአማርኛ ፊደሎችን ከአንድ የእንግሊዘኛ ፊደል ጋር ማዛመድ እና ያ ቁልፍ ተደጋግሞ ሲጫን ፊደሎቹን መቀያየር ፤ ለምሳሌ ፦ የእንግሊዘኛው ኪቦርድ ላይ H ሲነካ ፤ መጀመሪያ “ሀ” ደግሞ ሲነካ “ሐ” አኹንም ደግሞ ሲነካ “ኀ” ማሳየት። በእዚኽ መልኩ አንዱ ቁልፍ ኹለት እና ከእዚያ በላይ ፊደሎች እንዲወክል ማድረግ ፤ የአማርኛውን 33 የመጀመሪያ ፊደሎች ለመወከል የእሚያስፈልጉትን የእንግሊዘኛ ቃሎች ይቀንሳቸዋል። በእዚኽም መሠረት ፦
     • ሶሥት የአማርኛ ፊደል የእሚወክሉ የእንግሊዝኛ ቃላት 
       • A = አ ፣ ዐ ፣ ኧ
       • H = ሀ ፣ ሐ ፣ ኅ 
       • S  = ሰ ፣ ሠ  ፣ ሸ
     • ኹለት የአማርኛ ፊደል የእሚወክሉ የእንግሊዘኛ ቃላት
       • T = ተ ፣ ጠ
       • C = ቸ ፣ ጨ
       • N = ነ ፣ ኘ 
       • K = ከ ፣ ኸ
       • Z = ዘ ፣ ዠ
       • X = ጸ ፣ ፀ 
       • P = ፐ ፣ ጰ
     • X የአማርኛ አቻ ስለ ሌለው እና ጸ ደግሞ የእንግሊዝኛ አቻ ስለ ሌለው Xን ጸን እና ፀን እንዲወክል አድርጌዋለኹ
       • X = ጸ ፣ ፀ
  2. ከእዚያ የቀሩት ፤ የእንግሊዘኛ አናባቢዎች ከአማርኛ የመጀመሪያ ፊደላት ጋር ተመሳሳይ ድምጽ ስለ አላቸው ፤ አንድ የእንግሊዘኛ ፊደል ከአንድ የአማርኛ ፊደል ጋር ተዛምደዋል
     • B = በ
     • D = ደ
     • F = ፈ
     • G = ገ
     • J = ጀ
     • L = ለ
     • M = መ
     • Q = ቀ
     • R = ረ
     • V = ቨ
     • W = ወ
     • Y = የ
  3. 33ቱን ከሀ እስከ ፐ ያሉትን የመጀመሪያዎቹን የአማርኛ ፊደሎች ፤ ቁልፎቹን ከእላይ በተቀመጠው መሠረት ፤ አንድ ግዜ ወይንም ኹለት ግዜ ወይንም ሶስት ግዜ በመጫን ካገኘን ፤ ቀጣዩ ሥራ የእሚሆነው ፤ ክለቱ ፣ ሰልስቱ ፣ ራብዕ ፣ አምስ ፣ ሳድስ ፣ ሳብዕ እና ስምንተኛውን የእያንዳንዱን ፊደል ማግኘት ነው። ለምሳሌ ፦ ሐን የእንግሊዘኛውን H ኹለት ግዜ በመጫን ካገኘን በኋላ ፤ ሳድሱን ወይንም ሕ ለማግኘት ምን አደርጋለን ? 
     • ሐ ለማገኘት H ኹለት ግዜ እንጫን እና ፦
       • U = ዩን ስንጫን ሑን እናገኛለን
         1. (ነጥብ) = ዩን ከተጫንን በኋላ ነጥብ ከተጫንን “ሗ” እናገኛለን
       • I = አይን ስንጫን ሒን እናገኛለን
       • . (ነጥብ) = ነጥብ ስንጫን “ሓ” እናገኛለን
       • , (ኮማ) = ኮማ ስንጫን “ሔ” እናገኛለን
       • E = “ኢ”ን ስንጫን “ሕ”ን እናገኛለን
       • O = ኦን ስንጫን “ሖ” እናገኛለን።
  4. ስፔስባር (Space Bar) = ከተጫንን በኋላ (, ኮማ) ከተጫንን የአማርኛ ነጠላ ሰርዝ “፣” እንደ እዚኹም ስፔስ ባር ከተጫንን በኋላ (. ነጥብ) ከተጫንን የአማርኛ አራት ነጥብ (።) እናገኛለን።
     • ቁጥር ላይ ከሆንን ፤ (, ኮማ) እና (. ነጥብ) እርሳቸው ይሆናሉ።

 ስለ እዚኽ ፦ በማትኪ (MatKey) የኪቦርድ አቀማመጥ ፦ የመጀመሪያው ፊደል ከተገኘ በኋላ 

• “U” ኹለተኛውን ፊደል ማግኛ (ክለቱ)
  1. (. Dot) ዩን ሲከተል እነ ኋ ፣ ሏ ፣ ሧ ፣ ሟ ፣ ሯ ፣ ወዘተ ማግኛ
• “I”  ሶስተኛውን ፊደል ማግኛ (ሳልስ)
• “. (ነጥብ)”  አራተኛውን ፊደል ማግኛ (ራብዕ)
• “, (ኮማ) ”  አምስተኛውን ፊደል ማግኛ (አምስ)
• “E” ስድስተኛውን ፊደል ማግኛ (ሳድስ)
• “O” ሰባተኛውን ፊደል ማግኛ (ሳብዕ)

በኪቦርድ ላይ ሲታይ ምን እንደ እሚመስል ፤ ከእዚኽ በታች ተቀምጧል።